Hervormd Andel

De blauw kerk, een begrip in Andel en omgeving.

Wie in Andel aan een oudere de weg vraagt naar bijvoorbeeld de Hoge Maasdijk loopt de kans, te horen te krijgen, dat hij bij de blauw kerk de stoep op moet en dan zo op de dijk komt. De vragensteller kan rijden wat hij wil een blauw kerk komt hij niet tegen. Wel de Nederlandse Hervormde Kerk aan de Kerkstraat, op de grens van Op en Neer Andel of zoals ze in het dorp zeggen op de grens van het Boven en Benedeneind. Bij de oudere inwoners staat deze kerk nog altijd als de blauw kerk bekend. Dit had alles te maken met de opvallende blauwe kleur, die het gebouw had. Wijd en zijd was om die reden de kerk bekend. Het was zo\\\'n begrip, dat de bewoners pal tegen over de kerk vaak post kregen met als adressering uitsluitend de aanduiding "tegenover de Blauw Kerk." Van de blauwe kleur is als gevolg van een ingrijpende restauratie, die in 1959 zijn beslag kreeg, niets meer terug te vinden. Wat er nog aan herinnert is een klein schilderijtje in één van de ruimten van de consistorie. Daar staat trouwens ook nog een miniatuur van het vroegere kerkgebouw. Het heeft jaren in het portaal van de kerk gestaan. Er kon geld in gedaan worden voor het onderhoud van de kerk. Het schilderijtje en het kerkje zijn de stille getuigen van een markant gebouw. In die vorm en kleur dateerde het uit 1852. Dit jaartal stond aangegeven boven de toegangsduur van de kerk. In dat jaar werd het gebouw aan de noordkant uitgebreid en kreeg het ook zijn opvallende blauwe pleisterwerk. Overigens niet die felle kleur blauw zoals velen hem nog kennen. Die was, zo wordt verteld, het gevolg van een verkeerd uitgevallen behandeling van de buitenmuren door een plaatselijke aannemer

Twee kerkgebouwen

Andel had in het verleden twee kerkgebouwen: het gebouw waarover we het hier hebben en het gebouw waarvan de Romboutstoren nog over is. Aangenomen wordt, dat de kerk van Op Andel, die aan Sint Maarten is gewijd, de oudste van die twee was, waarmee ook gezegd is dat Op Andel ouder is dan Neer Andel. Van oorsprong is het kerkgebouw dertiende eeuws. Waarschijnlijk is het rond 1275 gebouwd. De restauratie en verbouwing van 1959 is, op initiatief van H. Voogd uit Rijswijk, in die tijd een bekend amateur- archeoloog, die ontzettend veel over de geschiedenis van de streek boven water heeft gehaald en ook vastgelegd heeft, door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek(ROB) aangegrepen onderzoek te doen naar de vroegste geschiedenis. Uit het door Voogd geschreven rapport blijkt, dat in de zuidgevel, het oudste deel van de kerk, een brede scheur werd aangetroffen. Daaruit werd geconcludeerd dat er nog wat in de grond zou zitten. Dit bleek het geval te zijn. Toen er naar gegraven werd kon een zware bakstenen voetsteun van een triomfboog worden blootgelegd. Bij het slopen van de noordgevel werd ook de andere triomfboog gevonden. Uit het formaat van de stenen werd geconcludeerd dat het om een dertiende eeuws gebouw ging. Dit was trouwens niet de eerste kerk. Voogd geeft ook aan, dat er al eerder sprake geweest moet zijn van een kerk. Doch hij situeert die niet op deze plaats, maar meer in oostelijke richting op een plek waar nu de Maas loopt. Op basis van opgravingen is hij van mening, dat de huidige Burgemeester van der Schansstraat en de Wielstraat in Veen direct met elkaar in verbinding stonden. Door een toename van het water is daar volgens hem verandering in gekomen. Ook een deel van de dorpsbebouwing en de kerk verdwenen daardoor. Aan Voogd ontlenen we ook nog dat namens de bisschop van \\\'s Hertogenbosch de kerk in 1562 werd bezocht. Een pastoor was er toen niet. De pastoor van Neer Andel nam waar. Het kerkgebouw had buiten het koor twee niet geconsacreerde altaren van Onze Lieve Vrouwe en van de Heilige Geest.

De Blauw kerk

Terug naar de blauw kerk. Ruim honderd jaar heeft het gebouw er in die vorm gestaan. Een deel van de oorspronkelijk houten dakconstructie is er, niet direct zichtbaar vanuit de banken, nog van over. Op de voet van één van de pilaren in het huidige kerkgebouw is nog het jaartal en de naam van de leverancier te lezen. Van het interieur van het kerkgebouw is niets meer over. Toen in 1957, na een lange voorbereiding, besloten werd het kerkgebouw te restaureren en uit te breiden, werd dit grondig aangepakt. Van het oorspronkelijke interieur bleef niets over. Zo is helaas het zogenaamde Herengestoelte van de heren van Andel verwijderd en nog erger: volledig verdwenen. Hiermee verdween ook het mooie alliantiewapen van de families Scharp en Royer. Opvallend waren ook de witte preekstoel en de witte orgelkast. Die verdwenen eveneens. Historisch besef was er wel toen bij graafwerkzaamheden in de vloer een fraaie grote grafzerk werd gevonden. Hierop staat hetzelfde wapen, dat aan het Herengestoelte was bevestigd. De grafzerk heeft een plaats gekregen voor in de kerk langs de zuidgevel. Daarvoor was overigens nog wel enige discussie noodzakelijk. Het kerkgebouw heeft nooit de status van rijksmonument gekregen. Het kwam niet verder dan de Voorlopige rijkslijst van Monumenten van Geschiedenis en Kunst.

De Hervormde kerk te Andel

Op 14 mei 1959 werd het vernieuwde en vergrote kerkgebouw, dat ontworpen is door het architectenduo Bezemer en De Snoo uit Wijk en Aalburg officieel in gebruik genomen. Men was blij met het vernieuwde kerkgebouw, dat tot op de dag van vandaag nog altijd een uitstraling heeft. Behalve vooruitgezien werd ook teruggeblikt. Een stukje nostalgie was ook te horen. Van burgemeester G. Bax van Andel bijvoorbeeld. "Ons dorp is een bezienswaardigheid in negatieve zin, de blauwe kerk, armer, maar een fraai bedehuis rijker geworden." Ook de nationale kerkelijke pers schonk er aandacht aan. Hervormd Nederland sprak het vermoeden uit, dat "de blauwe kerk dan wel verdwenen is, doch dat dit bedehuis in de volksmond nog wel enkele jaren de blauw kerk zal blijven." Een juist vermoeden, zo is gebleken. U moet de weg in Andel maar eens vragen naar de Hoge Maasdijk.

Teus van Tilborg

(Eerder gepubliceerd in serie Stille Getuigen in het Brabants Dagblad)